Abstrakt

Artykuł omawia dwujęzyczną wystawę pt. W obliczu burzy. Muzeum w czasie wojny (14 lutego – 29 czerwca 2025), która ukazuje, w jaki sposób muzeum Mauritshuis chroniło swoją bezcenną kolekcję w czasie okupacji nazistowskiej. Muzeum Mauritshuis w Hadze, znane z dzieł takich jak Dziewczyna z perłą, stanęło podczas II wojny światowej w obliczu poważnych wyzwań. Przewidując potencjalny konflikt, dyrektor muzeum prof. dr Wilhelm Martin zlecił tuż przed wojną budowę odpornej na bomby piwnicy pod budynkiem Mauritshuis. Po inwazji wojsk niemieckich na Niderlandy w maju 1940 r. muzeum zlokalizowane w samym centrum Hagi zostało otoczone instytucjami nazistowskimi. Bliskość siedziby władz niemieckich, w tym komisarza Rzeszy Arthura Seyss-Inquarta, czyniła sytuację muzeum szczególnie niebezpieczną. Martin musiał działać ostrożnie, by zabezpieczyć kolekcję, a jednocześnie sprawiać wrażenie współpracy, aby nie zostać usuniętym ze stanowiska. W celu ewakuacji dzieł sztuki Martin wprowadził system oznaczeń kolorystycznych, który umożliwiał ich hierarchizację według wartości. Najcenniejsze obrazy przechowywano w nocy w podziemnym schronie. W 1941 r. kolekcja została przeniesiona najpierw do bunkrów w pobliżu Zandvoort, następnie do głębokich jaskiń marglowych pod Maastricht, a ostatecznie do specjalnie wybudowanego bunkra w Paasloo. Dzięki tym działaniom udało się ocalić ponad 110 najcenniejszych dzieł. Martin, mimo swoich zastrzeżeń, został zmuszony do organizacji wystaw o charakterze propagandowym, takich jak Współczesna książka niemiecka czy Bursztyn: złoto z morza. Choć w pewnych aspektach współuczestniczył w realizacji polityki okupanta, np. wykluczając z grona odwiedzających osoby pochodzenia żydowskiego, jednocześnie potajemnie ukrywał Holendrów uchylających się od przymusowej pracy. Muzeum pozostawało otwarte przez większą część okresu wojennego, oferując koncerty i kameralne wystawy. W 1944 r. zostało jednak zamknięte z powodu intensywnych bombardowań Hagi. Co istotne, zarówno budynek, jak i zbiory Mauritshuis przetrwały wojnę w dużej mierze bez uszczerbku. Utracono jedynie 18 obrazów, z których większość udało się odzyskać w 1945 r. Jednym z nielicznych dzieł, które nie wróciły do kolekcji, był Pejzaż z dwoma młynami wodnymi Meinderta Hobbemy – przekazany Kanadzie w 1950 r. jako wyraz wdzięczności za udział w wyzwoleniu Niderlandów. Historia Mauritshuis w czasie II wojny światowej prowokuje pytania, które pozostają aktualne także dziś: kiedy należy stawiać opór, a kiedy uległość staje się koniecznością? Jak chronić dziedzictwo kulturowe w czasie konfliktu zbrojnego? Wystawa W obliczu burzy. Muzeum w czasie wojny powstała jako wynik trzyletniego projektu badawczego prowadzonego we współpracy z Instytutem Studiów nad Wojną, Holokaustem i Ludobójstwem (NIOD) oraz Niderlandzkim Instytutem Historii Sztuki. Towarzyszy jej katalog liczący 244 strony (Wydawnictwo Waanders, ISBN 9789462626027).