Abstrakt

Kościół Mariacki w Gdańsku w późnym średniowieczu i epoce nowożytnej należał do największych i najważniejszych kościołów regionu bałtyckiego, a nawet całej północnej Europy. Przez wiele stuleci wypełniał się licznymi dziełami sztuki, a jego wyposażenie odzwierciedlało zmiany społeczne i konfesyjne zachodzące w Gdańsku od XIV do XXI w. Do najcenniejszych elementów wyposażenia należał zespół kilkudziesięciu retabulów ołtarzowych oraz liczący kilkaset sztuk zespół średniowiecznych paramentów liturgicznych. Co prawda już w epoce nowożytnej, a następnie w XIX w. zdarzało się, że poszczególne elementy wyposażenia były wyprzedawane, jednak aż do początku XX w. zespół zabytkowy zachował znaczny stopień kompletności. Radykalną zmianę w tym zakresie przyniosła II wojna światowa. Wyposażenie kościoła uległo rozproszeniu, część obiektów zaginęła, być może bezpowrotnie, a pozostałe znalazły się w muzeach polskich, niemieckich i sowieckich. Z czasem niektóre obiekty powróciły do kościoła Mariackiego, jednak bardzo liczne, w tym czołowe arcydzieła, takie jak Sąd Ostateczny Hansa Memlinga, Ołtarz Jerozolimski, ołtarz św. Rajnolda czy znakomity zespół średniowiecznych paramentów liturgicznych, wciąż pozostają poza kościołem. Ze względu na uwarunkowania prawne i konserwatorskie powrót wszystkich elementów historycznego wyposażenia do kościoła Mariackiego wydaje się obecnie niemożliwy. Równocześnie sytuacja, w której jeden z najcenniejszych zespołów średniowiecznej sztuki sakralnej w skali ogólnoeuropejskiej pozostaje w rozproszeniu, stanowi wielką stratę dla kultury Gdańska, Polski i Europy. Prezentowana tutaj propozycja utworzenia Skarbca Mariackiego, który byłby nowym oddziałem Muzeum Narodowego w Gdańsku, ma na celu przywrócenie, na ile to w obecnej sytuacji możliwe, spójności owego zespołu zabytkowego. Podstawowym założeniem tej koncepcji jest pozostawienie bez zmian kwestii własnościowych, stanowiących dotąd przedmiot sporu. W proponowanym rozwiązaniu dotychczasowi właściciele poszczególnych obiektów zachowaliby prawo własności, a obiekty byłyby prezentowane w Skarbcu Mariackim na zasadzie długoterminowego depozytu. Skarbiec Mariacki powinien powstać w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła Mariackiego, być może nawet mógłby być z nim bezpośrednio skomunikowany. Doskonałą lokalizacją jest niezabudowana po zniszczeniach wojennych działka sąsiadująca z kościołem od północy, będąca w większości własnością Gdańska, co sprawia, że w cały proces musiałyby być zaangażowane także władze tego miasta. Nowy gmach zapewniałby optymalne warunki bezpieczeństwa dla przechowywanych w nim obiektów, a także większą od dotychczasowej dostępność dla publiczności. Obok przestrzeni ekspozycyjnej Skarbiec Mariacki mieściłby również pracownie konserwacji tkanin oraz malarstwa tablicowego i drewna polichromowanego, działające na rzecz zarówno obiektów eksponowanych w Skarbcu, jak i tych znajdujących się w kościele Mariackim. Przede wszystkim zaś nowa placówka przywracałaby spójność wyjątkowego zespołu zabytkowego, rozproszonego na skutek wojennych i powojennych perturbacji, a także zapewniłaby optymalne warunki przechowywania i prezentacji owego bezcennego zespołu.